Brazil se suočava sa rastućim političkim sporom obeleženim optužbama SAD zbog mešanja, dezinformacija i podršku krajnje desničarskim sektorima uoči predsedničkih izbora.
U procesima hroničnog mešanja u unutrašnje poslove latinoameričkih država, Sjedinjene Američke Države su razvile politiku koja, sledeći reči iranskog mučenika Sejeda Alija Hamneija, pripada „hegemonističkim i oholim silama“, sa predstavom o „unapred određenoj sudbini“ i stvarnošću usmerenom na dominaciju nad narodima, resursima i budućnošću našeg kontinenta, na račun slobode njegovih društava.
U tom okviru, jedna od zemalja koja trpi nezdravi uticaj severnoameričke sile jeste Brazil, najveća i najbogatija država Latinske Amerike. To je nacija koja će u novembru sledeće godine održati opšte izbore, na kojima predsednička trka dobija suštinski značaj, naročito ako se uzme u obzir da ultradesnica, usmeravana iz Vašingtona, osvaja sve više prostora na kontinentu, sa ciljem da na vlast dovede kandidate koji su potpuno podređeni američkim administracijama.
Taj intervencionistički cilj oslanja se na kompromitovane, ali i dalje uticajne institucije, kao što je Organizacija američkih država (OAD), zajedno sa regionalnim udruženjima koja ne podrazumevaju nužno direktno učešće Sjedinjenih Država, ali ipak pokazuju njihov puni politički, ideološki i ekonomski uticaj.
Ova stvarnost podseća na jedan od najpoznatijih političkih citata u istoriji Latinske Amerike, pripisivan Oslobodiocu Simonu Bolivaru, a napisan 1829. godine u pismu upućenom britanskom pukovniku Patriku Kempbelu, diplomati Britanske imperije. U tom pismu, u kojem se već upozoravalo na imperijalistički karakter Sjedinjenih Država, Bolivar je napisao: „Čini se da su Sjedinjene Države od Proviđenja predodređene da Ameriku zatrpaju bedama u ime slobode“[1].
Te bede su se ispoljavale kroz podršku i sprovođenje destabilizacionih procesa, državnih udara, invazija, pritisaka, blokada, embarga i otmica predsednika: sve je to deo imperijalnog menija. Ne postoji zemlja naše Amerike koja nije pretrpela takva uplitanja, uključujući i južnoameričkog giganta: Brazil, naciju koja u jeku predizbornog procesa trpi agresivne kampanje dezinformisanja, manipulacije i pretnji upućenih vladi Luiza Inasija Lule da Silve.
Ove operacije usmerene su na unapređivanje američkih interesa i „vrednosti“, stvaranje nepoverenja prema državi, njeno demonizovanje i polarizaciju brazilskog društva, pre svega kroz napade na ličnosti koje se smatraju „neugodnim“ za ciljeve Vašingtona u pogledu kontrole i dominacije. Reč je o nezakonitim dejstvima koja krše pravo naroda na samoopredeljenje, narušavaju stabilnost država i predstavljaju prepreku njihovom razvoju.
Mešanjem u pravna i politička pitanja Vašington stremi sprečavanju ponovnog izbora predsednika Lule da Silve u izbornom okruženju u kojem sadašnji predsednik ima pravo da bude kandidat za drugi uzastopni mandat, sa jasnim ciljem koji je sâm Lula objavio: „ne dopustiti da se trogloditi ponovo vrate na vlast“, misleći na Bolsonarovu ultradesnicu.
Vašington koristi nekonvencionalne instrumente kako bi oblikovao brazilsku političku scenu, zaštitio svoje ekonomske interese i sprečio učvršćivanje autonomnog centra moći u okviru Globalnog juga. Jedan značajan primer bio je slučaj „Lava Jato“, sproveden uz stratešku saradnju Ministarstva pravde SAD i FBI-ja[2].
Prema različitim optužbama, ova saradnja je predstavljala duboko mešanje u brazilski suverenitet — koje i dalje traje — kroz rad desetina agenata FBI-ja koji deluju u južnoameričkoj državi bez potpunog znanja vlade, doprinoseći ocrnjivanju brazilskog naprednog tabora, a posebno njegovog glavnog lidera Luiza Inasija Lule da Silve.
Ovaj proces je takođe pogodio brazilske kompanije koje su se otvoreno takmičile s američkim korporacijama u međunarodnoj areni. U tom kontekstu je 2018. godine došlo do hapšenja Lule, u okviru strategije „lawfare“-a (zloupotrebe pravnih mehanizama u političke svrhe), usmerene na uklanjanje lidera sa suverenističkim profilom. Kasnije, 2021. godine, Vrhovni sud Brazila poništio je sve presude protiv njega, nakon što je utvrđeno da je postupak bio opterećen nepravilnostima i da nije obezbeđena nepristrasnost suda. Međutim, politička šteta je već bila naneta.[3]
U sadašnjim izbornim okolnostima, pravnim i političkim mešanjem koje se pripisuje Vašingtonu ima se za cilj onemogućiti da vođa Radničke partije ponovo zauzme Palatu Planalto. Kao odgovor na to, demokratski pristup treba da počiva na tri stuba: informisanom učešću građana, jačanju demokratskih institucija i stvaranju društvenog konsenzusa.
Ovaj zadatak je posebno težak usled stalne demonizacije države, podsticane intervencionističkim odlukama SAD, zasnovanim na snažnom odbacivanju „petističkog“ sveta (sveta povezanog sa Radničkom partijom — PT). Tome se pridružuje podrška brazilskoj krajnjoj desnici, usmerena ka destabilizaciji vlade i smanjenju legitimiteta države upotrebom pravnih, političkih, medijskih i kulturnih instrumenata. U tom smislu, mešanje u Latinskoj Americi — a posebno u Brazilu — i dalje ostaje strukturni deo spoljne politike Vašingtona.
Sjedinjene Države su pojačale regionalne pritiske pod izgovorom borbe protiv trgovine narkoticima — iako su upravo one najveći kupac i potrošač droge u svetu, a ne sprovode politiku suzbijanja te potrošnje. Štaviše, u svom omalovažavajućem odnosu prema brazilskoj državi, one nastoje da, zarad sopstvenih interesa, određene brazilske kriminalne organizacije proglase terorističkim. Takav stav stvara razumljivu napetost i političke rasprave u Brazilu o zaštiti nacionalnog suvereniteta.
Analize kojima se osuđuje ponašanje Vašingtona ukazuju, na primer, da je mešanje u bezbednosna pitanja Brazila, kroz kritiku kriminalnih grupa što deluju na brazilskoj teritoriji i protiv kojih se vlada Lule da Silve već bori, a koje su Sjedinjene Države označile kao „strane terorističke organizacije” (Komando Vermeljo i Prvi prestonični odred) — predstavlja neprihvatljivo uplitanje, kako ga karakteriše i sâm predsednik Lula.
Brazil i njegova vlada ne poriču postojanje bezbednosnih problema niti njihove negativne posledice. Međutim, smatraju neprihvatljivim da jedna strana sila pokušava rukovoditi borbom protiv kriminala na njihovoj teritoriji. S ove tačke gledišta, takav pravac delovanja mogao bi poslužiti kao opravdanje za obaveštajne operacije, pa čak i mogućne vojne akcije SAD na brazilskom tlu, ponavljajući staru logiku posmatranja Latinske Amerike kao „zadnjeg dvorišta“.
Tome se dodaju operacije usmerene na stigmatizaciju brazilskih vlasti, njihovo predstavljanje kao nedelotvornih, korumpiranih ili nevoljnih za sprovođenje mera bezbednosti. Na taj način se stvara slika koja vladu Radničke partije (PT) prikazuje kao upravitelja „neuspele države“ ili čak kao saučesnika kriminalnih grupa, podstičući nepoverenje građana prema državnoj vlasti.
Američkom „mekom moći“ i informativnom manipulacijom se takođe nastoji oslabiti društvena povezanost Brazila. Tome su oslonac uticajni političari brazilske desnice i američki preduzetnici koji aktivno učestvuju u propagiranju slike, političke agende i ideoloških interesa Sjedinjenih Država u regionu. Figure poput Donalda Trampa mlađeg i, naročito, republikanca Stiva Benona, savetovale su, finansirale i legitimirale ultradesničarske pokrete u Latinskoj Americi, posebno u Meksiku, Kolumbiji, Ekvadoru, Paragvaju, Čileu, Brazilu i Argentini.
Stiv Benon, bivši strateg Bele kuće, bio je jedan od glavnih pokretača internacionalizacije nacionalističkog populizma. U tom okviru gurao je Eduarda Bolsonara, sina Žaira Bolsonara, kao predstavnika svoje organizacije „The Movement“ za Latinsku Ameriku.
Njegova strategija počiva na političkom, kulturnom i medijskom ratu, vođenom uglavnom preko društvenih mreža. Njegov cilj je sejanje nepoverenja prema institucijama, povezivanje globalnih narativa protiv levice i jačanje transnacionalnih mreža krajnje desnice. Ovoj mreži se pridružuje i Džejson Miler, preduzetnik i bivši savetnik Donalda Trampa, koji je pokrenuo digitalnu platformu „Gettr“. Ova mreža je predstavljena kao alternativa moderiranju sadržaja velikih tehnoloških korporacija i služila je kao komunikaciona infrastruktura za konzervativne i ultradesničarske krugove.
Izvoz političke agende i modela razvoja američke desnice ka Latinskoj Americi učvršćen je kroz transnacionalnu mrežu stratega, političara i preduzetnika povezanih s pokretom „Make America Great Again“ (MAGA). Jedan od centralnih prostora tog ideološkog prenošenja bila je Konferencija konzervativne političke akcije (CPAC), čije je prvo izdanje na latinoameričkom tlu održano u Sao Paulu oktobra 2019. godine i predstavljalo prekretnicu za brazilsku desnicu.[4]
Drugi mehanizam mešanja razvija se u medijskoj sferi, naročito preko društvenih mreža kao što su Instagram, Facebook, TikTok i X. Ove platforme su izuzetno popularne u Brazilu, jednoj od zemalja sa najvećom internet-povezanošću na svetu, i imaju središnju ulogu u potrošnji informacija, zabavi, svakodnevnom opštenju i političkoj borbi. U tome se koriste i evangelističke zajednice povezane sa cionizmom.
Očigledno je da gubitak sposobnosti latinoameričkih država — među njima i Brazila — da regulišu i zaštite svoj medijski prostor čini ih ranjivijim na spoljnu manipulaciju. Visoka popularnost američkih digitalnih platformi i brzo širenje opozicionih narativa otvorili su globalnu raspravu o digitalnom suverenitetu. Više nego o potpunom gubitku kontrole, reč je o rastućoj napetosti između regulacije latinoameričkih država, moći velikih tehnoloških kompanija i strategija spoljnog uticaja.[5]
U tom kontekstu, medijska sučeljenost u Latinskoj Americi objašnjava se sa nekoliko ključnih činilaca:
- Zavisnost od spoljne infrastrukture: Glavne digitalne platforme koje se koriste u regionu pripadaju američkim korporacijama, kao što su Meta, Gugl i druge.
- Algoritamska logika: Sistemi za preporučivanje sadržaja uglavnom daju prednost emocionalnom uticaju i viralnosti, umesto proveri činjenica i lokalnom kontekstu.
- Spoljna kontrola podataka: Veliki deo podataka o građanima Latinske Amerike čuva se na serverima koji se nalaze izvan regiona, što ograničava sposobnost država da zaštite svoj digitalni suverenitet.
U slučaju Brazila, ovaj problem dobija posebnu dimenziju. Zemlja je jedno od najvećih svetskih tržišta društvenih mreža, što pojačava uticaj svake digitalne kampanje. U takvim okolnostima, političke kampanje pronalaze plodno tle za mešanje, naročito kada ih masovno koristi bolsonarizam.
Tome se pridodaju i nedavni institucionalni sukobi, poput pravnih sporova između Vrhovnog suda Brazila i platformi kao što je X, ranije Twitter. Osim toga, narativi političke dezinformacije često se šire preko šifrovanih mreža za razmenu poruka, kao što su WhatsApp i Telegram, što državi otežava njihovo praćenje i povećava izazove u zaštiti javne rasprave od operacija informativne manipulacije.
Od suštinskog je značaja napredovati ka medijskom suverenitetu koji bi pratio i produbljivao formalnu nezavisnost latinoameričkih zemalja. Ovaj zadatak mora obuhvatiti sve nivoe komunikacije: društvene mreže, međunarodne novinske agencije, televizijske platforme, radijske medije i štampu.
U slučaju Brazila, informativne kampanje koje pokreću Sjedinjene Države predstavljaju se kao deo sistemskog i strukturiranog pristupa, usmerenog na širenje uticaja Vašingtona u Latinskoj Americi. Putem masovnih medija i društvenih mreža nastoji se stvoriti politička i društvena sreda, povoljna za njihove interese u zemljama gde se mešaju.
Ove kampanje dezinformacija i društvene polarizacije izražavaju se uglavnom na polju digitalne manipulacije. Razna saopštenja ukazuju na to da agencije i ustanove povezane sa Vašingtonom finansiraju i savetuju organizacije građanskog društva i istraživačke centre (think tanks) u Brazilu, sa ciljem usađivanja polarizujućih narativa. Tome se pridodaju i prakse kao što su stvaranje farmi botova i korišćenje političke mikrosegmentacije, usmerenih na pružanje izbornog preimućstva saveznicima Sjedinjenih Država.
Digitalne dezinformacije i upotreba novih tehnologija u Brazilu su prešle u masovnu i hibridnu fazu. Korišćenje dipfejkova (deepfakes) i alata za kloniranje glasa pomoću veštačke inteligencije omogućava proizvodnju na hiljade lažnih sadržaja koji deluju medijski legitimno, a skoro ništa ne koštaju. Ova vrsta sadržaja preplavljuje digitalni ekosistem brzinom koju oni koji proveravaju činjenice (fact-checkers) teško uspevaju obuzdati, što pojačava njihov politički i društveni uticaj.
Rezultat ovih operacija proizvodi političke i institucionalne posledice. Dolazi do postepene erozije institucija, zasnovane na promociji sistematskog nepoverenja prema državi, javnim ustanovama i tradicionalnoj politici.
- Slabi se poverenje građana u demokratske institucije.
- Stvaraju se uslovi za uspon krajnje desničarskih stavova, usklađenih s interesima Sjedinjenih Država.
- Komadaju se tradicionalni društveni pokreti i smanjuje zajedništvo, neophodno za održavanje autonomnog nacionalnog projekta.
Ova dejstva su deo pravog kulturnog rata sa jasnim ciljem da se desnica organizuje kao alternativna vlast i saveznica Vašingtona. U tom ratu se propagiraju vrednosti i ideologije koje, daleko od toga da jačaju društvenu integraciju — teže usitnjavanju političkih, kulturnih i zajedničarskih temelja narodnih pokreta.
Lokalna krajnja desnica — pre svega ona okupljena oko bivšeg predsednika i trenutno procesuiranog Žaira Bolsonara, nepopravljivog pučiste i opasnosti za brazilsku demokratiju — deluje kao potpora ovoj strategiji. Razna istraživanja su pokazala kako je digitalna krajnja desnica u Brazilu postala političko oruđe za širenje poruke o ultradesničarskom savezu između brazilskih i američkih krugova, uz podršku aktivističkih grupa i veoma agresivnog retoričkog repertoara.
U ovom kontekstu, upozorenje koje se pripisuje Bolivaru ponovo dobija na političkoj aktuelnosti: čini se da je Sjedinjenim Državama, u ime slobode, suđeno doneti nove oblike bede našoj Americi.
Izvor: HispanTV
[1] https://archivodellibertador.gob.ve/archlib/web/index.php/site/documento?id=2830
[2] https://apublica.org/2020/07/el-fbi-y-lava-jato/
[3] https://www.facebook.com/watch/?v=997625860570727
[4] 3. i 4. septembra, u Braziliji je održana Konferencija konzervativne političke akcije (CPAC). Ova konferencija, koja okuplja konzervativne lidere iz celog sveta, održana je u Brazilu po drugi put otkako je Žair Bolsonaro došao na vlast. Među učesnicima CPAC-a 2021. godine bili su Donald Tramp Mlađi, koji je učestvovao putem video-veze, i predsednik Bolsonaro, koji je prisustvovao završnoj sednici drugog dana. Pod sloganom „Sloboda se ne dobija, ona se osvaja“, reči kao što su Kuba, Venecuela, komunizam, socijalizam, Grupa iz Pueble, Forum iz Sao Paula, diktatura, rodna ideologija, kulturna bitka, feminizam, sloboda, vera, kultura, rasa, porodica, domovina i privatna svojina bile su ključni pojmovi koji su se ponavljali kao mantra tokom ta dva dana. Domaćin skupa bio je Eduardo Bolsonaro, sin brazilskog predsednika i sadašnji savezni poslanik za Sao Paulo. Iz klana Bolsonaro, Eduardo je zadužen za negovanje i održavanje nezvaničnih međunarodnih odnosa vlade. Njegovi sastanci sa Donaldom Trampom, Stivom Benonom, Mateom Salvinijem, Viktorom Orbanom, Santijagom Abaskalom i Beatriz fon Štorh svedoče o desničarskom savezu sa glavnim evropskim i severnoameričkim predstavnicima. https://latinta.com.ar/2021/09/15/integracion-extrema-derecha-america-latina/
