Latinska Amerika, kontinent na kojem živi najveći broj rimokatolika u svetu, već decenijama prolazi kroz duboke verske i društvene promene. Katoličanstvo, koje je od španskog i portugalskog osvajanja u XVI veku presudno oblikovalo njegovu kulturu, istoriju i identitet, postepeno gubi položaj koji je vekovima imalo. Prema istraživanjima Latinobarometra, udeo stanovništva Latinske Amerike koje se izjašnjava kao katoličko smanjio se sa približno 80%, koliko je zabeleženo 1995. godine, na 55% u 2026. godini. Istovremeno raste broj evangelističkih hrišćana, ali i onih koji se ne poistovećuju ni sa jednom verskom zajednicom. Ovaj proces nije svuda jednak: dok u pojedinim zemljama katoličanstvo i dalje snažno prožima javni život, u drugima je religija odavno potisnuta iz središta društvenog i političkog identiteta.
Upravo na takav kontinent papa Lav XIV stigao je 6. novembra 2026. godine, započinjući apostolsko putovanje koje obuhvata Urugvaj, Argentinu i Peru. Za razliku od mnogih svojih prethodnika, sadašnji rimski pontifeks Latinsku Ameriku ne poznaje samo iz diplomatskih izveštaja i crkvenih statistika. Robert Fransis Prevost proveo je više od dve decenije u Peruu, najpre kao avgustinski redovnik i misionar, a potom kao biskup Čiklaja. Tamo je neposredno upoznao verski život, siromaštvo, socijalne nejednakosti i izazove sa kojima se suočavaju lokalne crkvene zajednice. Peru je postao njegova druga domovina, a uz američko stekao je i peruansko državljanstvo.
Latinska Amerika dala je Katoličkoj crkvi i njegovog prethodnika, papu Franciska, prvog papu sa tog kontinenta. Iako je Francisko tokom svog pontifikata posetio brojne latinoameričke zemlje, nikada nije posetio rodnu Argentinu. Lav XIV sada dolazi i u Buenos Ajres, ali svoje putovanje započinje na drugoj obali Rio de la Plate, u Urugvaju. Taj izbor posebno je zanimljiv jer je reč o zemlji koja se po svom odnosu prema religiji znatno razlikuje od većine latinoameričkih država.
Urugvaj je jedna od demokratski najstabilnijih i ekonomski najrazvijenijih zemalja Latinske Amerike, poznata po snažnim institucijama, razvijenoj socijalnoj državi i dugoj tradiciji političkog pluralizma. Istovremeno, to je najsekularnije društvo u regionu. Prema Latinobarometru iz 2024. godine, svega oko 33% stanovnika izjašnjava se kao katolici, dok 52% ne pripada nijednoj religiji. To, naravno, ne znači da su svi oni ateisti. Među njima ima agnostika, religijski ravnodušnih ljudi i onih koji zadržavaju lična duhovna uverenja bez pripadnosti organizovanoj verskoj zajednici. Prema procenama koje se navode u istraživanjima verskog života Urugvaja, tek svaki deseti među onima koji se izjašnjavaju kao katolici redovno praktikuje svoju veru.
Ova osobenost urugvajskog društva bila je vidljiva već prilikom papinog dolaska u Montevideo 6. novembra. Na aerodromu ga je dočekao predsednik Republike Jamandu Orsi (Yamandú Orsi), a zatim je papa, uz zvanične počasti, krenuo prema centru prestonice. Na Trgu nezavisnosti (Plaza Independencia) priređen je svečani doček, kojem su prisustvovali predstavnici državnih institucija, političkih stranaka, diplomatskog kora i verskih zajednica. Za razliku od prizora koji često prate papska putovanja u Latinskoj Americi, u Montevideu nije bilo opšteg verskog oduševljenja. Iako se na Trgu nezavisnosti okupilo oko 30.000 ljudi, a kasnije su pojedini verski skupovi privukli i znatno veći broj učesnika, poseta je u široj javnosti izazvala više radoznalosti nego religijskog zanosa. Politička elita pokazala je veliko interesovanje, dok je značajan deo stanovništva papin dolazak posmatrao sa poštovanjem, ali i izvesnom ravnodušnošću.
Predsednik Orsi pozdravio je papu rečima „dragi prijatelju“ (querido amigo), naglasivši značaj dijaloga, mira i vrednosti koje povezuju ljude različitih uverenja. Govoreći o Latinskoj Americi kao „velikoj otadžbini“ (PatriaGrande), podsetio je da je to region „u kojem nema ratova među državama“. Posebno je istakao političku kulturu Urugvaja, u kojem bivši predsednici različitih političkih opredeljenja mogu zajedno da prisustvuju državnim svečanostima. Na papinom dočeku zaista su se našli predstavnici različitih političkih tradicija, uključujući nekoliko bivših predsednika i Lusiju Topolanski, udovicu nekadašnjeg predsednika Hosea „Pepea“ Muhike. Takva politička kultura nije nastala bez istorijskih potresa. Urugvaj je tokom XIX veka prošao kroz građanske sukobe, borbe za nezavisnost i dugotrajna suparništva političkih stranaka. Njegova savremena stabilnost rezultat je postepenog izgrađivanja institucija i demokratske kulture, ali i iskustva vojne diktature od 1973. do 1985. godine. Zbog toga predsednikovo isticanje mira i političkog suživota nije bilo samo prigodna diplomatska formula, već podsećanje na jednu od temeljnih vrednosti savremenog urugvajskog društva.
Papa Lav XIV svoje prvo obraćanje u Urugvaju nije započeo neposrednim govorom o religiji, već istorijom zemlje koju je posetio. Polazište mu je bio spomenik Hoseu Hervasiju Artigasu (José Gervasio Artigas, 1764–1850), nacionalnom heroju i jednom od utemeljivača urugvajske državnosti, koji dominira Trgom nezavisnosti. Artigas je početkom XIX veka predvodio borbu stanovništva takozvane Istočne obale (Banda Oriental), oblasti koja se nalazila istočno od reke Urugvaj i iz koje će kasnije nastati savremena urugvajska država. Njeni stanovnici nazivani su Orientales, odnosno „Istočnjaci“, a taj naziv zadržao se i u zvaničnom imenu države — Istočna Republika Urugvaj (República Oriental del Uruguay). Jedan od najupečatljivijih događaja borbe za nezavisnost bio je takozvani Egzodus Istočnjaka (Éxodo del Pueblo Oriental) iz 1811. godine, poznat i kao La Redota. Nakon političkog sporazuma kojim je Istočna obala prepuštena španskim rojalistima, Artigas se sa svojim sledbenicima povukao iz te oblasti. Za njim su krenule hiljade ljudi — čitave porodice, sa decom, starcima i svojom skromnom imovinom. Taj kolektivni odlazak postao je jedan od temeljnih događaja u istorijskom pamćenju urugvajske nacije, simbol zajedništva, slobode i otpora tuđinskoj vlasti.
Papa je skrenuo pažnju na dva prikaza Artigasa na spomeniku. Na vrhu se nalazi sâm, na konju, dok je na reljefu prikazan među svojim narodom, kao deo zajednice koju predvodi. U tom detalju Lav XIV prepoznao je poruku o prirodi političke vlasti. Podsetio je na čuvene Artigasove reči izgovorene pred predstavnicima Istočne oblasti na Aprilskom kongresu 1813. godine: „Moja vlast potiče od vas i prestaje pred vašim suverenim prisustvom“. Iz tog istorijskog primera papa je izveo savremenu političku pouku: vlast ne postoji radi sebe same, već radi opšteg dobra. Odgovornost političkih rukovodilaca ne ograničava se na sadašnje generacije, nego obuhvata i one koje tek dolaze. U tom kontekstu pohvalio je napredak Urugvaja u korišćenju obnovljivih izvora energije, ističući da zaštita prirode, vode i zemljišta predstavlja moralnu obavezu prema budućim pokolenjima.
Ovakvo obraćanje pokazuje nastojanje pape da sa sekularnim društvom razgovara jezikom njegove istorije i političkih vrednosti. Umesto da nacionalnom identitetu suprotstavi religijski, on je pokušao da u samom istorijskom iskustvu Urugvaja prepozna vrednosti koje mogu biti polazište za dijalog sa hrišćanskim učenjem. Ipak, papin govor nije ostao na opštim porukama o miru, solidarnosti i zaštiti prirode. Osvrnuo se i na pitanja koja u savremenom Urugvaju izazivaju snažne političke i moralne rasprave. Polazeći od prikaza žene sa detetom na Artigasovom spomeniku, govorio je o dostojanstvu ljudskog života od začeća do prirodne smrti. Tako je, bez neposrednog ulaženja u stranačke sukobe, izneo stav Katoličke crkve o abortusu i eutanaziji. Ovo je posebno osetljiva tema u zemlji koja je među prvima u regionu legalizovala abortus, a nedavno usvojila i zakon kojim se dozvoljava eutanazija. Urugvaj je u tom pogledu jedna od najliberalnijih latinoameričkih država. Papa je naglasio da i nerođeno dete pripada ljudskoj zajednici i da svaki čovek zaslužuje brigu do prirodnog kraja života. Govorio je i o visokoj stopi samoubistava, jednom od ozbiljnih problema urugvajskog društva, upozorivši na usamljenost i osećaj odbačenosti. Time je postalo jasno da papina poseta neće biti ograničena na diplomatske poruke koje lako mogu dobiti opštu saglasnost. Iako su zaštita životne sredine, socijalna pravda i politički dijalog vrednosti koje u velikoj meri dele i sekularni Urugvajci, katoličko učenje o početku i kraju ljudskog života nalazi se u neposrednom sukobu sa delom savremenog zakonodavstva i preovlađujućih društvenih shvatanja.
Da bi se razumela specifičnost tog susreta, neophodno je osvrnuti se na istoriju sekularizacije Urugvaja. Za razliku od većine latinoameričkih zemalja, u kojima je Katolička crkva zadržala snažan uticaj i posle sticanja nezavisnosti, Urugvaj je krajem XIX i početkom XX veka prošao kroz duboke promene u odnosu između Crkve i države. Ključnu ulogu u tom procesu imao je Hose Batlje i Ordonjes (José BatlleyOrdóñez), predsednik Republike u dva mandata, od 1903. do 1907. i od 1911. do 1915. godine. Njegove reforme postavile su temelje moderne urugvajske socijalne države, ali su istovremeno bile praćene snažnom sekularizacijom javnog života. Verska nastava uklonjena je iz državnih škola, ograničeno je prisustvo religijskih simbola u javnim ustanovama, a Ustavom iz 1917. godine, čije su odredbe stupile na snagu 1919, uspostavljeno je potpuno razdvajanje Crkve i države. Sekularizacija je zahvatila čak i kalendar. Božić je u zvaničnoj terminologiji postao Dan porodice (Día de la Familia), Bogojavljenje Dan dece (Día de los Niños), a Strasna sedmica, pretvorena je u Turističku nedelju (Semana de Turismo). Ovi nazivi i danas predstavljaju jednu od najupečatljivijih osobenosti urugvajskog društva.
Međutim, urugvajski sekularizam ne može se jednostavno izjednačiti sa neprijateljstvom prema religiji. On je vremenom postao deo nacionalnog identiteta, povezan sa idejama građanske jednakosti, slobode savesti i državne neutralnosti. Upravo zbog toga poseta pape ima posebnu težinu: on dolazi u zemlju u kojoj Crkva nema povlašćen položaj, ali u kojoj postoji prostor za njeno delovanje i dijalog sa društvom. Pitanje je, međutim, kako Katolička crkva može da prenosi veru u takvom okruženju. Taj problem papa je neposredno otvorio prilikom posete Katedrali u Montevideu, gde je pozvao na molitvu za nova sveštenička zvanja. Nedostatak sveštenstva nije samo unutrašnji organizacioni problem Crkve, već i pokazatelj slabljenja njenog prisustva u društvu. U zemlji u kojoj se religijska pripadnost sve ređe prenosi kao nešto samorazumljivo, pitanje budućnosti svešteničke službe neraskidivo je povezano sa pitanjem budućnosti samih verskih zajednica.
Ipak, papin program pokazao je da katoličko prisustvo u Urugvaju nije svedeno na bogosluženja i crkvene ustanove. Posebno značajna bila je njegova poseta Kasavaljeu (Casavalle), jednom od najsiromašnijih naselja na periferiji Montevidea. Dok se Urugvaj često predstavlja kao primer stabilne i socijalno razvijene latinoameričke države, pojedini delovi njegove prestonice suočavaju se sa siromaštvom, nasiljem, trgovinom drogom i socijalnom isključenošću. U Kasavaljeu papa je pešice obišao naselje, razgovarao sa stanovnicima i posetio parohiju Bogorodice Gvadalupske. U svom obraćanju podsetio je na jevanđelsku priču o milostivom Samarjaninu, povezujući je sa savremenim oblicima ravnodušnosti prema ljudskoj patnji. Govorio je o deci koja se plaše da idu u školu zbog nasilja, majkama koje nemaju dovoljno sredstava da prehrane porodicu i ljudima koji žive u usamljenosti i nesigurnosti. Posebno je podsetio na primer sveštenika Rubena Isidra Alonsa (Rubén Isidro Alonso, 1929–1992), poznatog kao otac Kačo (Padre Cacho), koji je svoj život posvetio siromašnim stanovnicima Montevidea. Njegovo služenje postalo je simbol katoličkog socijalnog angažmana u Urugvaju. Poseta Kasavaljeu otkrila je drugu stranu papine misije. U društvu koje je u velikoj meri izgubilo tradicionalnu religioznost, Crkva nastoji da svoje prisustvo opravda ne samo propovedanjem vere, već i konkretnim služenjem ljudima na društvenim marginama. Ovde se prepoznaje kontinuitet sa učenjem pape Franciska i njegovim naglaskom na siromašnima i odbačenima, ali i sa ličnim misionarskim iskustvom Lava XIV u Peruu.
Još jedna važna etapa papinog boravka bio je susret sa predstavnicima obrazovnih ustanova na Katoličkom univerzitetu Urugvaja. Govoreći o izazovima savremenog obrazovanja, papa se posebno osvrnuo na razvoj veštačke inteligencije i opasnost da tehnološki napredak bude praćen gubitkom osećaja za ljudsko dostojanstvo. Pozvao je na mudro korišćenje novih tehnologija, uz stavljanje čoveka ispred algoritma i povezivanje tehničke, emocionalne, društvene, duhovne i ekološke inteligencije. Takva poruka imala je posebnu težinu u zemlji koja obrazovanje i modernizaciju smatra jednim od temelja svog nacionalnog razvoja. Papa nije osporavao značaj nauke i tehnologije, već je ukazao na potrebu da njihov razvoj ostane podređen čoveku. Na taj način ponovo je pokušao da pronađe zajednički jezik sa sekularnim društvom, polazeći od pitanja koja prevazilaze granice verske pripadnosti.
Susret sa mladima i porodicama tokom molitvenog bdenja na stadionu Sentenario u Montevideu bio je jedan od najmasovnijih događaja papine posete. Na stadionu, koji ima posebno mesto u nacionalnoj istoriji jer je na njemu 1930. godine odigrano finale prvog Svetskog prvenstva u fudbalu, okupilo se oko 60.000 ljudi. Papa je tom prilikom govorio o slabljenju vere i sve rasprostranjenijoj religijskoj ravnodušnosti. Posebno se obratio mladima, pozivajući ih da se ne plaše trajnih životnih odluka, braka i osnivanja porodice. ‘Ne plašite se onoga zauvek!’, poručio im je, ohrabrujući ih da prihvate odgovornost i obaveze koje podrazumevaju trajni životni izbori. U zemlji u kojoj su tradicionalni oblici porodičnog i religijskog života pretrpeli duboke promene, takav poziv imao je jasnu pastirsku, ali i širu društvenu dimenziju.
Posebno mesto u papinom putovanju zauzela je Florida, grad u unutrašnjosti Urugvaja, u kojem se nalazi nacionalno svetilište Bogorodice Trideset trojice (Nuestra Señora de los Treintay Tres), zaštitnice Urugvaja. Tu je 8. novembra, pred oko 50.000 vernika, Lav XIV služio pontifikalnu misu i održao besedu koja je predstavljala jednu od najizrazitijih duhovnih poruka čitave posete. Poštovanje Bogorodice Trideset trojice duboko je povezano sa istorijom urugvajske nezavisnosti. Reč je o malom drvenom kipu Bogorodice, visokom svega 36 centimetara, koji su u XVIII veku izradili gvaranski majstori u jezuitskim misijama. Kip je najpre poštovan u kapeli u mestu Pintado, a početkom XIX veka prenet je u grad Floridu. Poseban značaj dobio je 1825. godine, tokom borbe za oslobođenje Istočne oblasti od brazilske vlasti, koju je predvodila grupa rodoljuba poznata kao Trideset trojica Istočnjaka (Treintay Tres Orientales). Prema istorijskom predanju, ustanici su se pred Bogorodičinim kipom molili za uspeh svoje borbe, poverili je njenoj zaštiti i u znak poštovanja pred njom priklonili svoju trobojnu zastavu. U Floridi je 25. avgusta iste godine proglašena nezavisnost od Brazila, a Bogorodičin kip je vremenom postao jedan od najprepoznatljivijih verskih simbola urugvajske nacije. Ova istorijska povezanost religije i nacionalnog oslobođenja na prvi pogled deluje protivrečno u zemlji koja je kasnije izgradila tako izrazito sekularan identitet. Upravo u tome leži jedna od zanimljivih osobenosti urugvajske istorije: hrišćanstvo je učestvovalo u oblikovanju nacionalne svesti, ali je moderna država nastojala da svoj identitet izgradi nezavisno od religijskih institucija.
Papa Lav XIV je u Floridi podsetio na tu istorijsku vezu, ali je središte njegove besede bilo prenošenje vere unutar porodice. Polazeći od jevanđelskog susreta Presvete Bogorodice i Jelisavete, govorio je o ženama koje su tokom pokolenja sačuvale hrišćansku veru u urugvajskim domovima. Posebno je zahvalio majkama i bakama koje su kroz pokolenja čuvale veru u svojim porodicama, učile decu prvim molitvama, uvodile ih u život Crkve i sopstvenim primerom prenosile hrišćanske vrednosti. Podsetio je i na Svetu Moniku, majku Svetog Avgustina, koja je godinama istrajno molila za obraćenje svoga sina. „Majke i bake, ne umarajte se u prenošenju vere!“, poručio je papa, pozivajući ih da nastave da svedoče molitvom, ljubavlju i strpljenjem, čak i onda kada se čini da su njihovi najbliži daleko od Boga. Obratio se i očevima i dedovima, naglasivši da mladi treba da vide kako vera zauzima stvarno mesto u životu muškaraca u njihovim porodicama. Hrišćansko vaspitanje, prema njegovim rečima, ne sastoji se samo u rečima i poukama, već pre svega u ličnom primeru. U završnom delu besede papa je pozvao Katoličku crkvu u Urugvaju da ne čeka pasivno povratak onih koji su se udaljili od vere, već da im sama priđe, sasluša njihova pitanja i ponovo im približi Hrista. U tom pozivu može se prepoznati suština papine pastirske poruke u Urugvaju. Katolička crkva više ne može da računa na društveno okruženje u kojem se vera gotovo automatski prenosi sa roditelja na decu. Ona mora ponovo da pronađe put do čoveka, ne oslanjajući se na nekadašnji društveni položaj i institucionalni autoritet.
Poseta Lava XIV Urugvaju zato je imala značaj koji prevazilazi diplomatske susrete i bogoslužbene događaje. Papa je došao u zemlju u kojoj je Katolička crkva nekada imala važnu ulogu u oblikovanju nacionalne istorije, ali u kojoj danas većina stanovništva ne pripada njenoj verskoj zajednici. Susreo se sa demokratskim institucijama koje počivaju na sekularnim principima, sa političkom kulturom koja ističe dijalog i toleranciju, ali i sa društvom koje se, uprkos ekonomskoj stabilnosti, suočava sa siromaštvom, nasiljem, usamljenošću i demografskim izazovima. Njegova poruka kretala se između dva naglaska. S jedne strane, nastojao je da prepozna i podrži vrednosti koje već postoje u urugvajskom društvu: demokratiju, mir, socijalnu solidarnost, obrazovanje i odgovornost prema prirodi. S druge strane, nije odustao od katoličkog učenja o ljudskom životu, porodici i potrebi prenošenja vere, čak ni onda kada se ono razilazi sa preovlađujućim društvenim stavovima.
Urugvaj tako predstavlja svojevrsnu sliku jednog od mogućih pravaca razvoja Latinske Amerike: kontinenta koji ostaje duboko obeležen katoličkim nasleđem, ali u kojem religijska pripadnost više nije nešto što se podrazumeva. Upravo zato papino putovanje, započeto u najsekularnijoj zemlji regiona, otvara pitanje koje će u narednim decenijama biti presudno za Katoličku crkvu na čitavom kontinentu: kako svedočiti hrišćansku veru u društvu koje je istorijski iz nje izraslo, ali je sve manje prepoznaje kao temelj sopstvenog identiteta?
